İşlenmiş, yüksek enerjili gıdalar ödül sistemini tetikliyor
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi (BEUN) Hastanesi’nde görevli Uzman Diyetisyen Funda Kasapoğlu, yüksek enerjili ve işlenmiş gıdaların beyindeki ödül sistemini harekete geçirerek hedonik açlıka neden olduğunu belirtti. Kasapoğlu, “Beyin otomatik olarak karar veriyor ve yeme isteği doyduktan sonra da devam ediyor” ifadelerini kullandı.
Fizyolojik açlık ile hedonik açlık arasındaki fark
Kasapoğlu, fizyolojik açlık ile hedonik açlığın birbirine karıştırılmaması gerektiğini vurguladı. Gerçek açlığın yavaşça geliştiğini ve gıda ayrımı yapmadığını, oysa hedonik açlığın ani ortaya çıktığını ve genellikle işlenmiş, yağ ve enerji içeriği yüksek gıdalara yönelik olduğunu söyledi. Fiziksel açlıkta yemeğe başlanınca doygunluk hissi oluşurken, haz odaklı açlıkta yeme isteğinin doyduktan sonra bile sürebildiğini, bu durumda kontrolün vücuttan çıkarak beyindeki ödül sistemine geçtiğini hatırlattı.
Kasapoğlu’nun açıklamasından: “Fizyolojik olarak vücudun bir enerji gereksinimi ihtiyacı yoktur ama vücut yine de ödül sistemini haz odaklı, zevk odaklı ödül sistemini devreye sokarak yeme ihtiyacı duyar. Yani beynine ye sinyali gönderir. Tamamen haz odaklı bir yeme biçimidir. Fizyolojik açlık ve hedonik açlığı ayır edebilmenin temel yolları fizyolojik açlık yavaş gelişir. 4-5 saat içerisinde aç olduğunu da hissedersiniz. Hedonik açlık ani gelişen bir yeme isteğidir. Fizyolojik açlıkta ne yediğiniz önemli değildir. Amaç karın doyurmaktır. Hedonik açlıkta daha çok yüksek yağlı işlenmiş, enerji içeriği yüksek gıdalar yani beynin ödül sistemini devreye sokacak gıdaları tercih edersiniz. Fizyolojik açlıkta yediğinizde doyarsınız ama hedonik açlıkta yeme isteğiniz devam edebilir. Tabii ki hedonik açlığı iradesizlik olarak tanımlamak çok doğru bir yaklaşımı değil. Çünkü burada beynin ödül sistemi devreye gidiyor. Siz o yiyeceği gördüğünüzde ödül sistemi devreye girdiği için burada aslında sizin iradeniz değil beyin otomatik olarak karar veriyor, yemek istiyor. Artı irade sabit bir karakter değil. İnsanlar gün içerisinde çevresel faktörlerden etkileniyorlar, uyku, yorgunluk, stres dolayısıyla. İrade konusunda zayıf düştüğümüz anlar olabilir, bu da çok doğaldır. Artı çevresel uyaranlar çok fazla artık günümüzde. Televizyonda yemek programları, sosyal medyada sürekli yemek videolarının paylaşılması, reklamlar ve bu tarz gıdalara yani enerji içeriği yüksek gıdalara kolay ulaşılabilir olması dolayısıyla iradeyi tek suçlu olarak göstermez.”
Pratik ayırt etme yöntemleri: "Su ve elma testi"
Kasapoğlu, kişilerin kendi kendilerini sınayabilecekleri basit yöntemler önerdi. Öneriler arasında bir bardak su içmek, derin nefes alıp ortam değiştirmek ve 10 dakika beklemek yer alıyor; eğer 10 dakika sonra aynı isteği hissediyorsanız fizyolojik açlık olma olasılığı artar. Diğer bir yöntem olarak da “elma testi” önerildi: O an bir elma sizi doyurur mu sorusuna yanıt aramak; eğer elma doyurmayacaksa talep büyük olasılıkla hedonik açlıktır. Ayrıca en son yenilen öğün üzerinden 4-5 saat geçmişse fizyolojik açlık daha olasıdır.
Bağımlılık değil, farkındalık eksikliği
Yüksek enerjili gıdalara duyulan yoğun isteğin teknik anlamda bağımlılık olarak adlandırılamayacağını belirten Kasapoğlu, “Yemekten kaçamazsınız, bu yüzden farkındalığı artırıp beyindeki haz döngüsünü yeniden yapılandırmak gerekiyor” dedi. Kontrol mekanizmasının devre dışı kalmasının kilo artışına neden olduğunu, sık tekrarlanan haz döngülerinin besin tercihlerini ve kilo kontrolünü zorlaştırabileceğini ifade etti.
Mindful eating ve öğün düzeni önerileri
Hedonik beslenmeyle mücadelede Kasapoğlu, beslenme rutinini gözden geçirmenin, lif ve proteinden zengin besinleri düzenli hale getirmenin ve mindful eating (farkındalıklı yeme) uygulamasının önemine dikkat çekti. “Ekran karşısında değil, bir öğün düzeni içinde yemek yemeye çalışalım” önerisini yinelerken, yasaklamanın daha çok cazibe yarattığını, bunun yerine süreçleri kontrol altına almanın daha sürdürülebilir olduğunu vurguladı.
ZONGULDAK BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ (BEUN) HASTANESİ UZMANLARINDAN FUNDA KASAPOĞLU, YÜKSEK ENERJİLİ VE İŞLENMİŞ GIDALARIN BEYİNDEKİ ÖDÜL SİSTEMİNİ TETİKLEYEREK 'HEDONİK AÇLIĞA' YOL AÇTIĞINI BELİRTTİ. KASAPOĞLU, "BEYİN OTOMATİK OLARAK KARAR VERİYOR VE YEME İSTEĞİ DOYDUKTAN SONRA DA DEVAM EDİYOR" DEDİ.
